Domy pojawiające się w filmach i serialach najczęściej pełnią funkcję tła dla wydarzeń. Zwykle nie mają zwracać na siebie szczególnej uwagi – najważniejsze pozostają postacie, dialogi i rozwój fabuły. Istnieją jednak produkcje, w których architektura znaczy więcej. Dom staje się pełnoprawnym elementem opowieści: buduje napięcie, zdradza charakter bohaterów, wzmacnia atmosferę, czasem wręcz wpływa na przebieg wydarzeń.

Thriller „Cassandra” reż. Benjamin Gutsche

Dobrym przykładem jest niemiecki serial „Cassandra”, którego akcja koncentruje się wokół modernistycznej willi z lat 70. W tym przypadku można powiedzieć, że dom otrzymał własną rolę – i to jedną z głównych. Rodzina, która się do niego wprowadza, szybko odkrywa, że nie jest to zwykła rezydencja, lecz inteligentny dom zarządzany przez system o imieniu Cassandra. Początkowo technologia wydaje się być pomocna i wygodna, jednak z czasem zaczyna coraz mocniej kontrolować życia mieszkańców.

Dom doskonale współtworzy nastrój idealnie pasujący do thrilleru. Modernistyczna willa zamiast kojarzyć się wyłącznie z luksusem, przestrzenią i komfortem, zyskuje w serialu mroczny i niepokojący charakter. Duże przeszklenia, otwarte przestrzenie i płynne przejścia między wnętrzem, a otoczeniem – cechy, które miały zbliżać człowieka do natury – zaczynają działać odwrotnie. Dom nie daje poczucia wolności, lecz braku prywatności i obserwacji.

Architektonicznym tłem jest istniejący Haus Kemper w Wuppertalu – willa zaprojektowana przez Richarda Neutrę, jednego z najważniejszych architektów modernizmu. Budynek jest przykładem „biorealistycznego” podejścia do projektowania, w którym architektura miała wspierać codzienne życie człowieka i pozostawać w ścisłej relacji z naturą. Charakterystyczne dla tego domu są m.in. przeszklone fasady, okna wstęgowe, lustra, otwarte plany.

Wnętrze serialowego domu najpewniej nie jest dosłownym wnętrzem opisanej willi, lecz scenograficzną interpretacją domu z lat 70. Nie jest to czysty modernizm, ale raczej retrofuturystyczna wizja. Można powiedzieć, że wnętrze dopowiada opowieść: wprowadza technologię, niepokój, nostalgię, natomiast zewnętrze nadaje architektoniczny prestiż i modernistyczną aurę.

Dom, który miał być maszyną do wygodnego życia, w serialu staje się maszyną do podporządkowania rodziny. I dlatego architektura tak dobrze wspiera fabułę, która aktywnie wpływa na akcję. To odwrócenie sensu architektury jest jednym z ciekawszych elementów „Cassandry”. Architektura nie pełni tu wyłącznie funkcji estetycznego tła. Dom wpływa na zachowanie bohaterów, wzmacnia napięcie, staję się narzędziem kontroli, nośnikiem lęku i jednym z najważniejszych bohaterów całej historii.

Tragikomedia „Parasite”, reż. Bong Joon-ho

Kolejnym przykładem domu jednorodzinnego, który w popkulturze staje się czymś więcej niż tylko tłem wydarzeń, jest willa rodziny Parków z południowokoreańskiego filmu „Parasite”. Znaczna część akcji rozgrywa się właśnie w tej modernistycznej rezydencji – eleganckiej, uporządkowanej i pozornie idealnej. Podobnie jak w „Cassandrze”, dom ma tutaj swoją rolę. Nie jest jedynie miejscem, w którym spotykają się bohaterowie, ale przestrzenią, która pokazuje ich pozycję społeczną, sposób życia i ukryte napięcia.

Fabuła filmu opiera się na zderzeniu dwóch rodzin. Młody student dostaje pracę u bogatej rodziny Parków, a następnie znajduje sposób, aby zatrudnienie w tym samym domu zdobyli także pozostali członkowie jego rodziny. Historia stopniowo odsłania kontrast między ich światami: różnice w codziennych problemach, wartościach, relacjach i warunkach życia. Ten podział najlepiej widać właśnie przez architekturę. Bogaci mieszkają w odseparowanej willi z ogrodem, w przestrzeni jasnej, spokojnej i kontrolowanej. Biedni żyją nisko, częściowo pod ziemią, w ciasnym, brudnym mieszkaniu.

Willa Parków wygląda jak doskonały przykład świadomego, luksusowego modernizmu. W rzeczywistości nie jest to jednak prawdziwa rezydencja (tak jak w przypadku „Cassandry”), lecz starannie zaprojektowana scenografia, która miała sprawiać wrażenie domu stworzonego przez wybitnego architekta. Proste bryły, duże przeszklenia, beton, drewno i przestronne wnętrza budują obraz życia wygodnego, uporządkowanego i odciętego od problemów świata zewnętrznego.

Charakterystycznym elementem domu jest ogromne przeszklenie w salonie, otwierające widok na ogród. Okno działa niemal jak żywy obraz – piękny i perfekcyjnie skomponowany.

Tu idealna powierzchnia zostaje jednak stopniowo naruszona. Dom, który na pierwszy rzut oka wydaje się czysty, harmonijny i przejrzysty, posiada również swoją ukrytą mroczną część. Odkrycie bunkra rozbija iluzję idealnej willi i pokazuje, że nawet najbardziej uporządkowana architektura może skrywać to, co wyparte, niewidoczne i niewygodne. W tym sensie dom Parków działa na jednej płaszczyźnie jednocześnie: jest symbolem statusu, sceną społecznego awansu, ale też przestrzenią ukrytych lęków i nierówności.

Co ważne, układ domu aktywnie wpływa na fabułę. Wiele kluczowych zwrotów akcji nie mogłoby wydarzyć się bez konkretnej organizacji przestrzeni: reprezentacyjnego salonu, schodów, ogrodu, ukrytego zejścia do piwnicy, czy kontrastu między tym co widoczne, a tym, co schowane. Architektura nie tylko ilustruje konflikt klasowy, ale go porządkuje i wzmacnia. W „Parasite” dom nie jest więc neutralnym tłem dla historii. Jest mechanizmem, który pozwala się tej historii wydarzyć – elegancką fasadą, pod którą kryje się cały system zależności, przemocy i niezależnych podziałów.  

Odcinek „Crocodile”  z serii „Black Mirror” reż. John Hillcoat

Następnym przykładem jest dom pokazany w odcinku „Crocodile” z serii „Black Mirror”. Główną bohaterką jest Mia Nolan – odnosząca sukcesy architektka, która na pierwszy rzut oka prowadzi bardzo uporządkowane życie. Ma udaną karierę, rodzinę i wyjątkowy dom. Ten idealny obraz zostaje jednak zaburzony przez wydarzenie z przeszłości. Wiele lat wcześniej Mia wraz ze swoim ówczesnym partnerem, Robem, potrąciła rowerzystę i nie zgłosiła wypadku. Gdy po latach Rob chce wyznać prawdę, bohaterka próbując chronić siebie i swoją rodzinę, podejmuje kolejną złą decyzję. Od tego momentu jej działania stają się coraz bardziej paniczne i coraz trudniejsze do zatrzymania.

Wiele wydarzeń ma miejsce w domu Mii, który ma w odcinku istotne znaczenie. Nie jest to przypadkowa przestrzeń ani neutralna scenografia. Dom podkreśla status bohaterki, jej gust, ambicje i zawodową tożsamość. To szczególnie ważne, ponieważ Mia nie tylko mieszka w tej przestrzeni, ale również częściowo pracuje. W domu widoczne są elementy związane z jej zawodem: rysunki techniczne, stanowiska komputerowe z programami do projektowania. Przestrzeń prywatna miesza się więc z zawodową, a sam dom staje się wizytówką osoby, która zna język współczesnej architektury i potrafi świadomie budować swój wizerunek.

Budynek widoczny w odcinku jest rzeczywiście istniejącym nowoczesnym domem na Isalndii, identyfikowanym z projektem „Country House” pracowni Andersen & Sigurdsson Architects. Jego architektura bardzo dobrze współgra z chłodnym, surowym klimatem odcinka. Duże przeszklenia, otwarcie na krajobraz, prosta forma i stonowane materiały tworzą przestrzeń elegancką, spokojną i pozornie przejrzystą.

Właśnie ta przejrzystość jest w „Crocodile” szczególnie interesująca. Dom Mii jest pełen światła, widoczności i porządku, a jednocześnie zamieszkuje go osoba, która nie jest moralnie przejrzysta. Bohaterka ukrywa winę, kłamie i stopniowo traci kontrolę nad własnym życiem. Powstaje więc mocny kontrast między architekturą, a psychologią postaci. Przestrzeń wydaje się czysta, racjonalna i uporządkowana, podczas gdy działania Mii stają się coraz bardziej chaotyczne, brutalne i desperackie.

W tym sensie dom „Crocodile” nie jest jedynie atrakcyjnym tłem dla akcji. Działa jak przedłużenie bohaterki: pokazuje jej status, wyczucie estetyki i potrzebę kontroli, ale jednocześnie obnaża pęknięcie między idealnym obrazem życia, a tym, co zostało przez nią ukryte. Nowoczesna architektura, która mogłaby kojarzyć się z przejrzystością i spokojem, w odcinku zaczyna budować poczucie chłodu i nieuchronności. Dom nie tyle chroni bohaterkę przed światem, ile staje się sceną, na której jej starannie zaprojektowany wizerunek zaczyna się rozpadać.

Podsumowanie

Niektóre domy w filmach i serialach tak mocno zapadają w pamięć, ponieważ często są czymś więcej niż tylko miejscem akcji, często odgrywają swoją własną rolę. Utożsamiają się ze swoimi mieszkańcami, podkreślają ich charakter, sposób życia, ambicje, lęki i ukryte napięcia, a czasem nawet same zaczynają wpływać na przebieg zdarzeń.

Właśnie dlatego projektowanie domu nie powinno polegać wyłącznie na stworzeniu efektownej bryły czy modnego wnętrza. Najważniejsze jest zrozumienie człowieka, jego codzienności, potrzeb i wartości. Dom powinien być dopasowany do mieszkańców, tworzyć przestrzeń, z którą mogą się utożsamić.

Tak do projektowania podchodzimy również w A8 Architektura. Tworzymy domy indywidualne, funkcjonalne i przemyślane – nie tylko estetyczne, ale przede wszystkim bliskie ludziom, którzy będą w nich mieszkać i przeżywać własne historie. Oby spokojniejsze niż te pokazane w przywołanych przykładach.

Arch. Justyna Tymorek